Przeszłość drogowskazem

Tradycje żydowskie

Wydawnictwo

Nasze publikacje
 
Wirtualna Wystawa
Drukuj Poleć znajomemu

 

 

 

Pesach u Żydów w różnych krajach




Pesach to jedno z żydowskich świąt, które jest bardzo bogate w rozmaite zwyczaje. Żydzi żyjący w różnych krajach stworzyli swoje własne, interesujące pesachowe rytuały, legendy, wierzenia, folklor. Do dziś nie zdołano wszystkiego skatalogować. W niniejszym artykule spróbuję dokonać przeglądu pesachowych zwyczajów na podstawie materiału, który udało mi się zgromadzić.


Jednym z bardziej interesujących zagadnień jest to, w jaki sposób obchodzą dziś Pesach anusim 1 w Hiszpanii i Portugalii. Każdy, kto choć trochę poznał żydowskie dzieje, wie, że 488 lat temu (w roku 1942) miało miejsce najbardziej tragiczne wydarzenie w historii żydowskiej diaspory – wygnanie z Hiszpanii. Wszyscy Żydzi zostali wówczas wypędzeni. Wielu z nich nie potrafiło oprzeć się pokusie i dokonało powierzchownej konwersji na chrześcijaństwo, aby móc nadal mieszkać w kraju. Liczni pozostali skrycie Żydami. Duża część wypędzonych z Hiszpanii Żydów osiedliła się najpierw w Portugalii, ale tam również nękano ich prześladowaniami. Dlatego stali się anusim: skrycie pielęgnowali żydowskość, natomiast na zewnątrz byli chrześcijanami. Ścigała ich inkwizycja i jej szpiedzy. A kogo przyłapano na przestrzeganiu żydowskich przykazań, trafiał do więzienia.
           

Nie wszyscy wiedzą, że do dziś w Hiszpanii i Portugalii żyją praprawnukowie tamtych anusim, którzy na zewnątrz byli Żydami, acz skrycie przestrzegali pewne żydowskie przykazania i zwyczaje. Chociaż dziś nie muszą się już obawiać inkwizycji, w dalszym ciągu potajemnie praktykują judaizm, a czynią tak tylko dlatego, że z czasem wytworzyła się u nich tradycja ukrywania w „sekrecie” wszystkiego, co wiąże się z ich żydowskim pochodzeniem. Tych dzisiejszych anusim odkrył żydowski inżynier z Łodzi, Samuel Szwarz 2, który mieszka w Portugalii i wydał o nich specjalną książkę Nowi chrześcijanie w Portugalii w XX wieku. 3 Opisuje w niej, w jaki sposób anusim obchodzą Pesach.
         

Pesach bądź, jak go zwą, „Paskua”, jest u anusim największym świętem. Nazywają go także „Świętym Dniem” lub „Wielkim i Czystym Dniem”. Na miesiąc przed Pesach powstrzymują się od pokarmów i napojów na pamiątkę „postu królowej Estery” 4 (Purim jest im nieznane). To dla nich taki sygnał, że zbliża się Pesach.
         

Przez cały miesiąc trwają przygotowania do święta. Przede wszystkim nie spożywają w tym czasie mięsa wieprzowego. Jeśli któryś z anusim nie zrobi tego, czeka go wykluczenie z „sekretnej gminy” i niedopuszczenie do udziału w świecie Pesach. Niektórzy anusim są bardzo restrykcyjni i nie jedzą w ogóle mięsa przez cały miesiąc.
         

Z okazji święta bieli się ściany mieszkań. Przygotowuje się również naczynia (niekiedy przechowuje się je z roku na rok, dokładnie tak samo jak u nas). W świątecznych naczyniach przetrzymuje się winogrona do wyrobu specjalnego rodzaju wina, które zgodnie z tradycją nie może być tknięte przez goja ani też przez niego wytworzone. W taki oto sposób przebiegają różne przygotowania, aż do nadejścia święta Pesach, którego datę anusim obliczają tak samo jak u nas według fazy księżyca.
         

Kiedy nadchodzi wieczór 14 dnia miesiąca nissan, powstrzymują się od wszelkiej pracy. Rozpoczyna się święto. Nie jedzą chamecu, jak również nie spożywają macy i nie urządzają uczty sederowej. Tradycję tę przejęli od przodków, w których domach inkwizycja przeprowadzała rewizje w noc sederową. Wielu anusim zostało wtedy pojmanych i straciło życie. Aby nie wpaść w ręce szpiegów inkwizycji, obchody święta przesuwano o dwa dni. Zwyczaj ten zachował się do dziś.
          

W trzecią noc pesachową, kiedy u nas jest już po pierwszym dniu, rozpoczyna się u anusim prawdziwe święto. Kobiety zakładają odświętne stroje, natomiast mężczyźni okrywają się białym płótnem (ślad po tałesie). Wszyscy gromadzą się u najszacowniejszego członka „sekretnej gminy”. Do jego domu zanosi się mąkę, którą przygotowano na święto, jak również gałęzie drzew oliwnych. Po rozpaleniu ognia zgromadzeni przystępują do rozrabiania mąki, z której robi się macę. Anusim nazywają ją „Świętym Chlebem”, jako że nazwa „maca” została przez nich zapomniana. Każdy bierze kawałek wyrobionego ciasta do ręki i wrzuca go do ognia. W taki oto sposób wypełniają micwę „brania chały” 5.
    

Podczas wrzucania kawałka ciasta do ognia wypowiada się następujące słowa: „Samua, weź to, aby nakarmić grzeszników. Weź to do nieba i zwróć ziemi. Niech Bóg da ci pomyślne wzrastanie”. Nie wiadomo, co oznacza słowo „Samua”. Jedni twierdzą, że jest to zaklęcie chroniące przed „Samaelem” 6, drudzy, że to pozostałość po hebrajskim „Szema Israel”.
       

Po upieczeniu macy wszystkich ogarnia radość. Ludzie całują się i życzą sobie nawzajem „Wesołych Świąt”. Każda rodzina zabiera kawałek macy owinięty w przyniesione ze sobą białe płótno. Następnie zgromadzeni rozchodzą się do swoich domów. Nie odprawiają sederu. Nic nie wiedzą o czytaniu Hagady. Świętowanie polega u nich na tym, że przez kolejnych sześć dni spożywają tylko mace, żadnego chamecu. Piją wino przygotowane specjalnie na Pesach (to świąteczne wino jest jedynym swego rodzaju śladem po zwyczaju „czterech kielichów” 7). Nie jedzą w ogóle mięsa, jako że ich przodkowie nie mogli zdobyć koszernego mięsa na Pesach, a nie chcieli używać trefnego. Przez całe święto odpoczywają. Nie wykonują żadnej pracy. Trzy razy dziennie odmawiają modlitwy (wszystkie w języku portugalskim), których słowa znajdują się w modlitewniku.
      

U anusim istnieje również inny równie ważny zwyczaj pesachowy. W święto wszyscy udają się na brzeg rzeki, gdzie urządzają ucztę, jedzą, tańczą i śpiewają piękną dziękczynną pieśń Szir fun jam (Pieśń o morzu) 8. Opowiada ona o tym, jak Mojżesz wyprowadził Żydów z Egiptu i przeprowadził ich przez morze. Odmawiają również modlitwę, przypominającą widuj, w której proszą Boga o odpuszczenie im grzechów.  
       

Pieśń o morzu uchodzi u nich za świętą w takiej samej mierze jak u nas nigun Kol Nidre. Uczeni (między innymi profesor Nachum Sluszcz 9, który niedawno przetłumaczył na hebrajski modlitwy anusim i ich Pieśń o morzu) odcinają się od zwyczaju chodzenia nad rzekę i uważają, że wspomniany „widuj”, który zawiera prośbę o wybaczenie grzechów, został przez przypadek włączona do obchodów święta Pesach. Moim zdaniem, mamy tu do czynienia ze starym żydowskim obyczajem chodzenia w Pesach na „Taszlich”. Jestem przekonany, że ten osobliwy, stary żydowski zwyczaj został zapomniany we wszystkich żydowskich gminach, zachował się natomiast u anusim.
      

Jak podaje Szwarz, liczba anusim w Portugalii wynosi kilkadziesiąt tysięcy. W części miejscowości stanowią oni połowę mieszkańców. Czyni się obecnie starania, aby anusim przeszli jawnie na judaizm.

 

tł. Agnieszka Żółkiewska
Źródło: Sz. Pietruszka, Pesach baj jidn in farszidene ledner, „Hajnt” 1930, nr 87, s. 7-8.

 

1  Przyjęta w jidysz i hebrajskim nazwa maranów, którzy w sekrecie praktykowali judaizm w Hiszpanii i Portugalii. Ich przodkowie, chcąc uniknąć prześladowań religijnych, przeszli na chrześcijaństwo pod koniec epoki średniowiecza.

2  Samuel Szwarc (1880-1953) urodził się w Zgierzu w rodzinie znanego maskila Izuchera Szwarca. Był inżynierem górnictwa, intelektualistą, autorem wielu książek na temat zagadnień kulturowych. Przez długi czas mieszkał w Lizbonie, gdzie związał się z Towarzystwem Archeologów Portugalskich. Jego bratem był wybitny rzeźbiarz i malarz Marek Szwarc. Więzy pokrewieństwa łączyły go również z pisarką i poetką Izabelą Czajką-Stachowicz. 

3  Książka powstała na podstawie badań prowadzonych przez Samuela Szwarca w kryptożydowskiej społeczności w portugalskim mieście Belmonte. Tamtejsi marani oficjalnie powrócili do judaizmu dopiero w latach 70. ubiegłego stulecia. Zob. S. Schwarz, Os Cristãos-Novos em Portugal no Século XX, przedm. R. Jorge, Lizbona 1925.

4  Post, któremu poddała się biblijna królowa Estera, aby uprosić Boga o wybawienie Żydów od zagłady, jaką miał zgotować dla nich Haman. Na pamiątkę tego wydarzenia Żydzi poszczą od wschodu do zachodu słońca w wigilię święta Purim, która przypada na 13 dzień miesiąca Adar.

5  Religijny zwyczaj polegający na tym, że przed wypiekiem kawałek surowego ciasta spala się w ogniu, odmawiając przy tym odpowiednie błogosławieństwo.

6  Imię anioła śmierci.

7  Mowa o czterech kielichach wina, które zgodnie ze zwyczajem wypija się podczas uczty sederowej na pamiątkę czterech sposobów wyzwolenia z niewoli egipskiej, o których jest mowa w Torze.

8  Pieśń morza to dziękczynna pieśń biblijna (Księga Wyjścia, rozdział 15), która była śpiewana przez Mojżesza i Izraelitów zaraz po przejściu Morza Czerwonego.

9  Nachum Sluszcz (1871-1966), znany też jako Nahum Slouschz, był izraelskim pisarzem, tłumaczem, archeologiem, a także znawcą kultury portugalskich maranów oraz Żydów zamieszkujących odległe tereny Afryki.
 

 

 



 

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra
ul. Twarda 6; 00-105 Warszawa
tel. 22 620 34 96
Nr konta bankowego: 04124010241111001005772107