Przeszłość drogowskazem

Tradycje żydowskie

Wydawnictwo

Nasze publikacje
 
Wirtualna Wystawa
Drukuj Poleć znajomemu

 

 

 

Tańce ludowe w dawne Jom Kipur




1.


Zwykliśmy uznawać Jom Kipur, dzień postu i modłów, za święto smutku i powagi. Dawniej było inaczej. W szczęśliwych czasach, kiedy istniało żydowskie państwo w Erec Izrael, świętowano je w radosnej atmosferze. Był to dzień odpuszczenia grzechów, kiedy oczyszczano się ze swoich występków i zmywano z siebie wszelką niegodziwość i brud. Człowiek odradzał się powtórnie i rozpoczynał nową epokę w życiu. Z tego powodu lud cieszył się i bawił.

Czytamy w Misznie, że w dawnych czasach, kiedy istniała Świątynia Jerozolimska, nie było większych świąt niż Tu B’aw i Jom Kipur. Zgodnie ze zwyczajem żydowskie dziewczęta odziane w białe suknie udawały się do winnic, gdzie tańczyły i śpiewały: „Młodzieńcze, zobacz, kogo wybierzesz. Nie oglądaj się na urodę. Nie zwracaj uwagi na to, z jakiego rodu jest wybranka”.

Mędrcy talmudyczni odkryli, że tańce w Jom Kipur, podczas których dobierano się w pary, wzięły się stąd, że w tym dniu po raz drugi Mojżesz zniósł z góry Synaj tablice z dziesięciorgiem przykazań, a tym samym córki Izraela weszły z Bogiem, tak jakby poprzez zaślubiny, w symboliczny związek. Duchowi przywódcy narodu żydowskiego podawali również inne wyjaśnienie radosnego świętowania w Jom Kipur. Twierdzili, że w tym dniu obchodzi się święto odnowienia Pierwszej Świątyni Jerozolimskiej, którą zbudował król Salomon. 

Ortodoksyjny judaizm odrzucił wspomniane tańce dość wcześnie, zaraz po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej. Zwykle to odrzucenie uzasadnia się tym, że odkąd arcykapłan nie odprawia modłów o odpuszczenie grzechów w Najświętszym Miejscu Świątyni, tańce te utraciły swój religijny sens. Podaje się również taki argument, że od zburzenia Świątyni znajdujący się na wygnaniu Żydzi dźwigają w sercach brzemię smutku, które jest zbyt ciężkie, by pragnęli jeszcze urządzać tańce w Jom Kipur. Aczkolwiek w Księdze Lamentacji Tragem 1 ubolewa się nad tym, że po zburzeniu Świątyni zarzucono zwyczaj urządzania tańców w Jom Kipur.
        
Ślad dawanej tradycji swatania kawalerów i panien podczas tańców jomkipurowych zachował się w modlitwie. Jak podaje Gemara, w Jom Kipur po Nile 2 była recytowana pieśń pochwalna z Księgi Psalmów, w której jest mowa o życiu rodzinnym, żonie i dzieciach.



2.
      

Zwyczaj tańców jomkipurowych, pomimo że został obalony przez ortodoksyjny judaizm jeszcze w czasach starożytnych, utrzymywał się dłużej bądź krócej w wielu krajach diaspory, gdzie wpływ mędrców talmudycznych nie był tak silny, aby mogli przejąć kontrolę i wprowadzić wszystkie swoje prawa.
   
Z czwartego stulecia pochodzą wzmianki, które znajdują się w dziele chrześcijańskiego pisarza Jana Chryzostoma 3, patriarchy Konstantynopola wywodzącego się z Antiochii w Syrii, mówiące o tym, że u Żydów istnieje zwyczaj urządzania tańców ludowych w Jom Kipur (Contra Judeos 4). A zatem oznacza to, że trzysta lat po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej zarówno w Syrii, jak i w Konstantynopolu utrzymał się dawny zwyczaj tańców jomkipurowych.   

W XIX wieku, jakieś kilkadziesiąt lat temu, pewien żydowski podróżnik z Rosji przemierzał Kaukaz. I tam, w mieście Derbent 5 natrafił u Żydów na pewien zwyczaj. W święto Jom Kipur tamtejsze panny wychodziły z domów na spacer i przy wtórze dźwięków muzyki łączyły się w pary z kawalerami (Sejfer Masus, Petersburg 1884, s. 303). Zgodnie z tradycją był przestrzegany post, aczkolwiek odprawiano modły tylko przez jeden dzień, nie zanosząc się przy tym wcale płaczem.
   
W Abisynii w u tamtejszych Żydów, Felaszów, którzy odłączyli się od ludu Izraela jeszcze w czasach Świątyni, panuje do dziś zwyczaj składania ofiar. Również współcześnie w Jom Kipur urządza się u nich tańce i śpiewa pieśni. Nikomu nie przeszkadza, że w tym samym czasie jest przestrzegany post, odprawia się modły i odmawia widuj (Jidisze encyklopedie, t. 6, s. 908).
    
W średniowieczu w wigilię Jom Kipur Żydzi sycylijscy spisywali z dziećmi kontrakty zaręczynowe, co prawdopodobnie było pozostałością po starożytnym zwyczaju wyboru oblubieńców w Jom Kipur. Z kolei u Karaimów jeszcze do niedawna był zwyczaj urządzania uczt w pobliżu święta Jom Kipur, podczas których przy okazji swatano dzieci.



3.
      

Jak naprawdę do tego doszło, rozpatrując całą kwestię z religijnego punktu widzenia, że ortodoksyjny judaizm po zburzeniu Świątyni wystąpił ostro przeciwko tańcom w Jom Kipur, tak że tylko z pewnymi wyjątkami nie zachował się po nich nawet najmniejszy ślad?       
   
Powód tego był taki, że obawiano się, że odkąd brakuje kontroli scentralizowanej w Jerozolimie, a żydowskie gminy są rozproszone w krajach diaspory, zdane same na siebie, mogą się nasilić pogańskie zwyczaje erotyczne w związku z tańcami w Jom Kipur.
   
W starożytności w okresie jesieni pogańskie ludy urządzały wielkie święto, dzień radości z zabawą i tańcem, na cześć bogini, opiekunki płodności, źródeł oraz wód. Grecy obchodzili w jesiennym miesiącu Pynapsion, który przypada zwykle w pobliżu października, święto o nazwie Moparien 6, trwające od 9 do 13 dni. Do 12 dnia obowiązywała abstynencja seksualna, ale trzynastego dnia odbywały się wyuzdane tańce.
      
U dawnych Fenicjan, którzy osiedlili się na wyspie Cypr, miesiąc tiszri nosił nazwę Afrodizjas i był poświęcony Afrodycie, bogini piękności i rozpusty. Z kolei starożytni Persowie obchodzili 10 dnia miesiąca aw (październik) święto dla uczczenia bogini Ardvi Sura 7, którą przedstawiali pod postacią bardzo krewkiej i rosłej dziewuchy o błyszczącym licu w złoty diademie na głowie.
    
Hindusi w Indiach, którzy do dziś są politeistami, obchodzą 10 października wielkie święto ku czci Gangi 8, żony boga Sziwy. Pobożni hindusi wrzucają obraz Gangi do wody, co jest, jak sami twierdzą, rytuałem użyźniania i nawadniania ziemi.
   
Żydowski plebs w starożytności nie wszędzie był w stanie oprzeć się wpływowi pogańskiego kultu bożków. Wielkie zagrożenie pojawiało się zwłaszcza tam, gdzie istniała jakaś analogia lub aluzja. W diasporze tańce jomkipurowe stały się niebezpieczne, jako że przekształciły się w seksualne orgie na wzór pogan. W Gemarze wspomina się kilka razy o am haarec, prostakach, którzy specjalnie w Jom Kipur grzeszyli, oddając się bardzo występnej rozpuście.
    
Z tego powodu pobożni mężowie sprzeciwili się tańcom jomkipurowym. Pragnęli w ten sposób przeciąć więzy pokrewieństwa łączące Żydów z pogaństwem. Wprowadzili nawet ostrzeżenie przed rozpustą do liturgii Jom Kipur. Przy Nile czytano parszę z Amojre 9 piętnującą wykroczenia seksualne. Nauczali również lud, że Jom Kipur w samej swej istocie zwraca się przeciwko seksualnym nadużyciom.
   
Prawdziwy powód usunięcia tańców jomkipurowych u Żydów, o których wspomina Miszna, bierze zatem swój początek w starożytności, w wypaczonych zachowaniach religijnych u sąsiednich politeistycznych ludów, wśród których przyszło mieszkać Żydom.

 

tł. Agnieszka Żółkiewska
Matisjahu Mizisz
Źródło: Hajnt 4 października 1938, s. 4 i 6.

 

1  Aramejski przekład Starego Testamentu.

2  Ostatnia modlitwa odmawiana podczas Jom Kipur.

3  Jan Chryzostom (350- 407), zwany też Złotoustym, był biskupem Konstantynopola. Jest uznawany za największego ojca kościoła Wschodu,  świętego katolickiego i prawosławnego.

4  Contra Judeos lub Adversus Judaeos (gr. Kata Ioudaious) – nazwa zbioru homilii Jana Chryzostoma z IV wieku skierowanych w głównej mierze przeciwko judaizującym się chrześcijanom (judaizantom), którzy brali udział w żydowskich obrzędach i świętach. Stały się one wzorem retoryki antysemickiej, a jednocześnie źródłem wiedzy dla badaczy obrzędowości żydowskiej z tego okresu. Zob. Mowy przeciwko judaizantom i Żydom. Przeciwko Żydom i Hellenom, przeł. i oprac. J. Iluk, Kraków 2007.

5  Derbent to jedno z największych miast Republiki Dagestanu w Rosji, położone między Morzem Kaspijskim a Kaukazem.

6  Prawdopodobnie autor ma na myśli święto ku czci bogini Demeter, które obchodzono w starożytnej Grecji na przełomie października i listopada.

7  Ardvi Sura Anahita jest jednym z głównych bóstw mitologii irańskiej. Była boginką wód, a także płodności i urodzaju. Ku jej czci uprawiano prostytucję sakralną.

8  Druga żona Sziwy, bogini uosabiająca rzekę Ganges.

9  Nazwa część Talmudu, w której są zawarte dyskusje amoraim, rabinów z 3-4 stulecia nowej ery.

 

 

 




 

 
« poprzedni artykuł   następny artykuł »
Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra
ul. Twarda 6; 00-105 Warszawa
tel. 22 620 34 96
Nr konta bankowego: 04124010241111001005772107