Przeszłość drogowskazem

Tradycje żydowskie

Wydawnictwo

Nasze publikacje
 
Wirtualna Wystawa
Literatura Drukuj Poleć znajomemu
Spis treści

Literatura
Sylwetki pisarzy
Początki literatury 
Literatura w Palestynie
 

Dzieje nowej literatury hebrajskiej w Palestynie

Palestyna pod rządzami cesarstwa otomańskiego - okres „drugiej aliji” (czyli drugiej fali imigracji żydowskiej, która miała miejsce w roku 1907)

Wśród młodych pionierów, którzy przybyli wówczas do Ziemi Izraela, znajdowało się też wielu wybitnych artystów. Jedną z najbardziej niezwykłych postaci tego okresu była poetka Rachel.
Rachel (Rachel Bluwstein) jako młoda kobieta przybyła do Palestyny wraz z drugą falą imigracji. Pracowała w osadach rolniczych, potem wyjechała, by studiować za granicą. Po powrocie do Palestyny okazało się, że cierpi na gruźlicę, i nie może wrócić do miejsca, które uznawała za swój dom – szkoły rolniczej dla dziewcząt nad jeziorem Kinneret. Umarła w młodym wieku w Tel Awiwie. Jej utwory są bardzo osobiste, liryczne, skupiają się na subtelnych, ulotnych odczuciach. Poezja Rachel pozostaje lubiana i popularna do dziś, a wiele z jej wierszy dało początek znanym piosenkom.
  
Przybyły do Palestyny także w młodym wieku Josef Chaim Brenner uważany jest za „ojca” współczesnej prozy hebrajskiej. On także próbował swych sił w prawdziwym „pionierskim” życiu, czyli ciężkiej pracy fizycznej, był jednak zmuszony z niej zrezygnować. Od tamtej pory pracował głównie jako tłumacz i nauczyciel. Brenner głosił konieczność zbudowania świeckiej tożsamości żydowskiej i krytykował judaizm rabiniczny. Jego proza jest realistyczna, pełna autentycznych szczegółów. Brenner miał skrajnie pesymistyczny pogląd na życie, postrzegał je jako pełne cierpienia i walki o przetrwanie. Bliskie były mu poglądy Dostojewskiego, którego „Zbrodnię i karę” przełożył na hebrajski. Jego ostatnia powieść, „Szekchol we-kiszalon” („Upadek i strata”), opisuje życie żydowskich osadników w Palestynie w czasach przed I wojną światową. 

W tym samym okresie (1909) przybył do Palestyny Szmuel Josef Agnon (Czaczkes). Powstały wtedy jego pierwsze dojrzałe dzieła, między innymi „Agunot” („Opuszczone żony”). Od tytułu tej powieści Agnon wziął swój pseudonim literacki, który z czasem stał się jego oficjalnym nazwiskiem. Agnon stał się centralną postacią hebrajskiej literatury, pierwszym hebrajskim pisarzem, który otrzymał Nagrodę Nobla (w 1966 roku). Jego powieść „Hachnasat kala” („Zaślubiny”) uważana jest za kamień milowy w rozwoju współczesnej prozy hebrajskiej.

Dzięki tym i wielu innym twórcom ośrodek ciężkości literatury hebrajskiej zaczął stopniowo przenosić się stopniowo z Europy do Palestyny. Proces ten przyspieszyła rewolucja radziecka, po której kultura żydowska na terenie dawnej Rosji zaczęła podupadać.

Okres Mandatu Brytyjskiego, po I wojnie światowej.

Najbardziej znaczące sylwetki w poezji hebrajskiej tego okresu to Natan Alterman, Lea Goldberg i Abraham Szlonski. Abraham Szlonski był zwolennikiem modernizmu, pozostającym pod wpływem rosyjskich poetów rewolucyjnych. Natan Alterman i Lea Goldberg to pewnym sensie jego uczniowie, którzy zostali przez niego „odkryci”. W poezji Lei Goldberg widać też wpływ rosyjskich akmeistów i symbolistów niemieckich.

Główni twórcy prozy tego okresu to Agnon i Chaim Hazaz.
Powieść „Hachnasat Kala” („Zaślubiny”) Agnona opisuje odchodzący w niepamięć mistyczny świat osiemnastowiecznych społeczności żydowskich w Galicji. Motywy tradycyjne tematy, elementy folkloru i legend łączą się z nowoczesnym symbolizmem. Inna jego powieść, „Tmol Szilszom” („Dzień przedwczorajszy”), opisuje dzieje dwóch miast – Jaffy i Tel Awiwu, przedstawiając rozdarcie między dwoma kulturami, dwoma tradycjami.

Wczesne utwory Chaima Hazaza opisują życie Żydów w małych rosyjskich miasteczkach, w okresie rewolucji radzieckiej. Jego późniejsze dzieła, napisane już w Palestynie, zajmują się głównie życiem pionierów. Niektóre opisują też dzieje rodzin Żydów jemeńskich (na przykład „Mori Said”).

Kolejne pokolenie hebrajskich twórców określa się niekiedy „generacją ojczyzny”. To artyści, którzy przyszli na świat w Palestynie, lub przyjechali do niej jako dzieci. Urodzeni na ziemi Izraela, traktowali ją mniej idealistycznie, bardziej realistycznie, niż ich starsi koledzy. Ich hebrajski był bardziej elastyczny i żywy.

Pisarzy, którzy dorastali w latach poprzedzających bezpośrednio powstanie państwa Izraela, nazywa się czasem „pokoleniem Palmach” lub „pokoleniem wojny o niepodległość”’. Ich debiuty literackie przypadają najwcześniej na lata
30 – te. Urodzeni w Izraelu, poznawali hebrajski jako język mówiony, a ich edukacja zazwyczaj obejmowała Biblię, lecz nie Talmud. Wartości syjonistyczne przyjmowali za coś oczywistego i najczęściej utożsamiali się z nimi.  Przedstawiciele tego pokolenia to między innymi S. Yizhar, Mosze Szamir, Aharon Megged i Yehudit Hendel. Tematem ich utworów jest najczęściej życie w kibucu i udział w wojnie o niepodległość. To proza realistyczna, bądź nawet naturalistyczna. 
Najwybitniejszy przedstawiciel tego nurtu to zapewne S. Yizhar. (Yizhar Smilanski), bardziej złożony i głębszy od reszty twórców swego pokolenia. Jego proza ma charakter bardziej liryczny, jest też nowocześniejszy pod względem stylu. Jego najgłośniejsza powieść – „Dni Ziklag”, opisuje losy dziesięciu żołnierzy walczących w wojnie o niepodległość.  Wielu z wymienionych tu pisarzy, jak S. Yizhar, czy poeta Chaim Gouri, pozostaje wciąż aktywnych do dziś.

W tym chronologicznym ujęciu ostatnią generację pisarzy hebrajskich  - czy już izraelskich – określa się często „pokoleniem państwa”. To twórcy, dla których istnienie Państwa Izraela było czymś naturalnym, faktem dokonanym.  Oni także – w odróżnieniu od swych poprzedników – byli pierwszymi, którzy zaczęli rozumieć ogrom tragedii Holokaustu i mierzyć się z żałobą po niej. Do tego pokolenia zalicza się między innymi „wielką trójkę” pisarzy izraelskich – Amosa Oza, A.B. Yehoshuę i Aharona Appelfelda, oraz wielu, wielu innych twórców. Więcej na ich temat oraz na temat najnowszych zjawisk w literaturze hebrajskiej będziecie mogli przeczytać w osobnym rozdziale.

 



 
Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra
ul. Twarda 6; 00-105 Warszawa
tel. 22 620 34 96
Nr konta bankowego: 04124010241111001005772107