Przeszłość drogowskazem

Tradycje żydowskie

Wydawnictwo

Nasze publikacje
 
Wirtualna Wystawa
Literatura Drukuj Poleć znajomemu
Spis treści

Literatura
Sylwetki pisarzy
Początki literatury 
Literatura w Palestynie
 

Narodziny nowej literatury hebrajskiej – Europa XVIII i XIX wieku.

Najwcześniejsze próby stworzenia dzieł literackich w jęz. hebrajskim przypadają na okres haskali – czyli tak zwanego oświecenia żydowskiego, już pod koniec XVIII wieku. Początkowo ruch ten rozwijał się na terenach Niemiec i Austrii, później dotarł do Europy środkowej i wschodniej.
 W tym okresie powstał pierwszy periodyk, zamieszczający utwory literackie po hebrajsku – noszący tytuł „Ha – Measef” (założony w Królewcu pod koniec XVIII wieku).
Nowy fenomen twórczości w języku hebrajskim z pewnością nie był zjawiskiem masowym. Rozwijała się ona w kilku ośrodkach żydowskich intelektualistów i twórców, w miastach takich jak Wiedeń, Lwów, Warszawa czy Wilno.

Kolejne próby tworzenia nowożytnej literatury w języku hebrajskim pojawiły się w wieku XIX. W odróżnieniu od najwcześniejszych wysiłków, tym razem twórcy postanowili zmierzyć się także z prozą. To w nowożytnej literaturze europejskiej okres romantyzmu – i był nim także w literaturze hebrajskiej. Jej twórcy podejmowali między innymi temat miłości i powrotu do Syjonu, opiewali wspaniałą przeszłość starożytnego Izraela.

Wielu próbowało swych sił w przekładzie nowożytnej literatury na język hebrajski. Jednym z nich był francuski Żyd, Kalman Schulman, który przełożył „Tajemnice Paryża” Eugeniusza Sue. Jest to tym samym pierwsza „lekka” czy „popularna” powieść, która zaistniała w języku hebrajskim.

Inny wybitny twórca, poeta romantyczny Micah Joseph Lebenhson, przełożył na hebrajski „Eneidę” Wergiliusza. Jego oryginalne utwory podejmowały tematykę historii starożytnej i życia wybitnych postaci z dziejów narodu żydowskiego.

Wówczas także pojawia się pierwsza hebrajska powieść. Jej autorem jest Abraham Mapu. Jego pierwsze dzieło nosi tytuł „Ahavat Cijon” – „Umiłowanie Syjonu”. Akcja rozgrywa się w złotym wieku królestwa starożytnej Judy, w epoce Izajasza. Jest to jednak raczej zbiór powiązanych luźno ze sobą scen, niż prawdziwa powieść z rozwijającą się  fabułą.

Wśród wykształconych warstw społeczeństwa rosła wówczas popularność literatury świeckiej, nie tylko literatury pięknej, lecz także dzieł naukowych.
W roku 1856 powstaje pierwszy hebrajski periodyk, zajmujący się kwestiami politycznymi - „Ha-Magid”, pisarze zaś stopniowo zaczęli opisywać w swych dziełach także rzeczywistość, którą widzieli wokół siebie.
Niektórzy twórcy, zaliczający się do„maskilim”(„oświeconych”) atakowali obyczaje i przesądy „getta”, hipokryzję rabinów i ciemnotę wiernych. Uczynił tak choćby Abraham Mapu w powieści „Ajt Cawua” („Malowany jastrząb”). Młody Szalom Abramowicz (później znany szeroko pod pseudonimem Mendele Mojcher Sforim) w hebrajskiej powieści „Ha-abot we ha-banim” („Ojcowie i synowie”) opisywał zacofanych ojców i postępowych synów, Leon Gordon krytykował życie i obyczaje ortodoksyjnych żydowskich „mas”

W tym okresie prawdziwy rozkwit przeżywała hebrajska prasa. Pojawiło się wiele nowych tytułów. Perec Smolenskin, żarliwy orędownik żydowskiego ruchu narodowego, w 1868 roku w Wiedniu zaczął wydawać pismo „Ha-Szachar”. Powróciła – ze zwielokrotnioną mocą – idea wskrzeszenia hebrajskiego jako języka narodowego. Rosły także rzesze zwolenników syjonizmu i literatura nierzadko stawała się narzędziem propagandy. W Palestynie powstawała już młoda społeczność imigrantów.  Działał tam Eliezer Ben – Jehuda, wybitny językoznawca i pedagog, jeden z najzagorzalszych orędowników odrodzenia języka hebrajskiego. W 1886 roku w Palestynie powstał pierwszy hebrajski dziennik, opisujący wydarzenia bieżące – „Ha-Jom” („Dzień dzisiejszy”).

Inna wybitna sylwetka tych czasów to literat, publikujący pod pseudonimem „Ahad ha-Am” („jeden z ludu”), czyli Aszer Ginzberg. Był on przeciwnikiem syjonizmu politycznego, co jednak nie przeszkadzało mu utrzymywać kontaktów ze społecznością żydowską w Palestynie. Był wydawcą jednego z najbardziej wpływowych periodyków tych czasów - „Ha-Sziloach”. Często nazywa się go ojcem „syjonizmu kulturalnego”. Uważał między innymi, że hebrajscy pisarze powinni ograniczać się ściśle do tematyki żydowskiej. Był mistrzem hebrajskiego eseju. Jednak jego podejście do literatury pięknej było raczej konserwatywne.

Kolejną wielką osobowością przełomu epoki haskali i okresu narodowego był Szalom Abramowicz – Mendele Mojcher Sforim. Należy mu się podwójne uznanie – jako twórcy nowego stylu w literaturze hebrajskiej, a także geniusza literatury jidysz. Jego pierwsze hebrajskie dzieła pozostawały pod wpływem sztywnego, biblijnego stylu haskali. Pod wpływem zamiłowania do realizmu w pewnym momencie porzucił hebrajski i zaczął pisać w jidysz. Do twórczości hebrajskiej powrócił znowu w późniejszym okresie swego życia. Powstała wówczas między innymi powieść „Sefer ha-kawcanim” („Księga żebraków”) – historia z życia żebraków.  Sforim przełożył także wiele swych opowiadań jidysz na hebrajski.
Inny autor, który porzucił hebrajski na rzecz jidysz to Juda Lejb Perec. Jego wczesne hebrajskie opowiadania czerpią z tradycji i obyczajów chasydów.

Przełom wieku XIX i XX nazywa się niekiedy w literaturze hebrajskiej „pokoleniem renesansu”.

Jedną z największych postaci tego okresu, przyćmiewającą niemal wszystkich, był Chaim Nachman Bialik, zwany hebrajskim „poetą narodowym”. Poza wielkim talentem posiadał ogromną wiedzę na temat wszelkich źródeł języka hebrajskiego. Jego poezja wywarła ogromny wpływ na dalszy jego rozwój. Wywarł też przemożny wpływ – choć nie zawsze w sensie pozytywnym – na innych twórców.
Jednym z nielicznych poetów, którym udało się zachować indywidualność w cieniu Bialika, był Saul Czernichowski, który chyba najbardziej za wszystkich ówczesnych twórców zanurzony był w kulturze europejskiej. Jemu poezja hebrajska zawdzięcza wiele form, spotykanych w nowożytnej poezji europejskiej, a czytelnicy – znajomość dorobku kultury zachodniej, gdyż Czernichowski był także niezmordowanym tłumaczem.  Z wykształcenia lekarz, był też autorem hebrajskich artykułów, haseł encyklopedycznych i leksykonów, poświęconych naukom przyrodniczym i medycynie.
Zarówno Bialik jak i Czernichowski, choć większość swych twórczych lat spędzili w Europie, w późniejszym okresie życia osiedli w Palestynie i poświęcili się pracy na rzecz powstającej tam młodej społeczności pionierów żydowskich. Tym samym dla literatury hebrajskiej rozpoczęła się nowa epoka.



 
Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra
ul. Twarda 6; 00-105 Warszawa
tel. 22 620 34 96
Nr konta bankowego: 04124010241111001005772107