Przeszłość drogowskazem

Tradycje żydowskie

Wydawnictwo

Nasze publikacje
 
Wirtualna Wystawa
Tradycje żydowskie

Przeszłość drogowskazem ku przyszłości -
artykuły z przedwojennej prasy żydowskiej odnoszące się do życia społecznego i tradycji żydowskich.


Od wielu lat pracownicy Fundacji  pochylają się nad przedwojenną prasą żydowską -  czynimy to w poszukiwaniu materiałów do wystaw, do wielu projektów. Czytając artykuły, listy, polemiki  „wchodzimy” w świat żydowskiego życia społecznego - w świat, który imponuje bogactwem, dynamiką,  aktywnością jednostek. Czerpmy nauki z  tej wiedzy, kontynuujmy podjęte w przeszłości inicjatywy społeczne i rozwijajmy je.  

 

 

Program dofinansowany przez Ministerstwo Administracji i Cyfryzacji.

 

Jak powstał jidysz

W X wieku Żydzi zamieszkujący tereny Francji i Włoch zaczęli osiedlać się niemieckiej Dolinie Renu. Tam narodził się jidysz, zanurzony od początku w kulturze aszkenazyjskiej. Nazwa ta to średniowieczne określenie terytorium dzisiejszych Niemiec a aszkenazyjczycy czy aszkenazyjscy Żydzi to dosłownie „Żydzi niemieccy”.
Termin „jidysz” pochodzi od niemieckiego przymiotnika „żydowski” - „Judisch”, Żyd był zaś określany: „ein Yid”. Jidysz powstał jako połączenie niemieckich dialektów ze słownictwem hebrajskim, aramejskim oraz słowiańskim, a także śladami wpływu języków romańskich. Był prawdziwym lingua franca Żydów aszkenazyjskich. Pod koniec XIII wieku był już językiem zakorzenionym w żydowskiej historii, którym Żydzi posługiwali się w życiu codziennym, i prowadząc interesy między sobą. Prowadząc kontakty handlowe z nie -  Żydami posługiwali się językiem danego kraju.
W dawniejszych czasach jidysz podzielił się na cztery akcenty czy też dialekty, w zależności od miejsca, w którym przebywali mówiący nim Żydzi. Był jidysz wschodni i zachodni, wschodnia zaś jego odmiana dzieliła się na trzy wyraźne dialekty. Mówiący „litewskim jidysz” Litwacy mieszkali na Litwie, Białorusi bądź w północno wschodniej Polsce. Mówiący „polskim” jidysz zwani byli „galicjanerami”. W ten sposób mówili Żydzi mieszkający w Polsce oraz w należącej do imperium austro – węgierskiego Galicji. Żydzi pochodzący z Ukrainy, Rumunii, południowo wschodniej Polski i wschodniej Galicji posługiwali się „ukraińską” odmianą jidysz. Natomiast jidysz, jakim mówiono w Europie zachodniej był bardziej zbliżony do niemieckiego i w XVIII wieku zaczął zanikać.
W tym czasie hebrajski był językiem modlitwy, używanym w liturgii i życiu religijnym, który zaczęto określać „loszn kojdesz”, święty język, którym posługiwali się jedynie mężczyźni. W społeczności Żydów aszkenazyjskich kobiet nie uznawano za „wystarczająco święte” by mogły posługiwać się hebrajskim, uczyły się jednak pisać i czytać w jidysz, zwanym „mame loszn”, czyli „językiem matki”. Mężczyźni umieli zaś czytać w obu tych językach.
Żydzi często stanowili dogodny obiekt prześladowań, wygnania, i ostatecznie unicestwienia. W 1095 r. papież Urban II wezwał wiernych do pierwszej krucjaty, której celem miało być odebranie Ziemi Świętej muzułmańskim niewiernym. Podczas przemarszu przez teren Niemiec, niektórzy krzyżowcy chwytali „niewiernych” Żydów i ofiarowali im wybór: śmierć lub przejście na chrześcijaństwo. Zamordowano tysiące ludzi, którzy odmówili porzucenia wiary.
Po okresie krucjat wielu Żydów aszkenazyjskich przeniosło się na wschód, zakładając społeczności na terenach, które nie były niemieckojęzyczne, w tym na Węgrzech, w Polsce, na Białorusi, Litwie, w Rosji czy na Ukrainie. W 1182 roku, a potem dwa razy w XIV wieku, Żydzi przeżyli wygnanie z Francji, a w 1290 roku z Anglii.
Najstarszy znany nam dokument w jidysz to błogosławieństwo w hebrajskim modlitewniku z 1272 roku. Praska Hagada z 1526 roku zawiera pierwszą stronę, drukowaną w jidysz. Po tym jak w XVI upowszechnił się wynalazek prasy drukarskiej, pojawiło się coraz więcej publikacji w jidysz, które przetrwały do naszych czasów.
W XIII wieku jidysz wyparł w codziennych rozmowach zarówno hebrajski jak i języki lokalne. W XIV i XV wieku w jidysz, zapisywanym alfabetem hebrajskim, spisywano pieśni i poematy. W tym czasie Żydzi doświadczyli wygnania z Węgier, Litwy i Niemiec, a także z Austrii, Hiszpanii i Portugalii.
Ludność żydowska wędrowała dalej na wschód, osiedlając się na terenach Polski i Rosji. W późnym średniowieczu jidysz zaczął wchłaniać elementy języków słowiańskich. Wciąż rozwijający się język zawierał też słowa hebrajskie, żydowsko – francuskie, żydowsko – włoskie i należące do różnych dialektów niemieckich.
W XV wieku polskie społeczności żydowskie należały do najliczniejszych w Europie. Do chwili, gdy zostały unicestwione w Zagładzie, pozostały sercem żydostwa aszkenazyjskiego. Od XV do XIX wieku wschodnioeuropejscy Żydzi żyli w „sztetlach” – małych miasteczkach - oraz większych miastach. W 1792 r. caryca Rosji Katarzyna Wielka utworzyła „rejon osiedlenia”, gdzie Żydzi byli zmuszeni do zamieszkiwania wyłącznie w swoich miasteczkach, nie mogąc przekroczyć określonych granic. „Rejon” ten obejmował zachodnie tereny Rosji, Białoruś, Litwę, Polskę, Ukrainę, Rumunię i wschodnie Węgry. W XVIII wieku jidysz w 10 – 20 procentach składał się z hebrajskiego i aramejskiego, a w blisko 75 procentach z niemieckiego. Obejmował także niewielki procent słów pochodzenia romańskiego i słowiańskiego.
Pod koniec XIX wieku i na początku XX nastąpił prawdziwy rozkwit świeckiej literatury jidysz. W znacznej mierze rozwój ten zawdzięczała ona trzem wybitnym twórcom. „Dziadkiem literatury jidysz” nazywa się tradycyjnie Szolema Abramowicza (1835-1917), który pisał pod pseudonimem Mendele Mocher Sforim.
Icchak Lejb Perec (1852-1915), podpisujący się I. L. Perec, pisał artykuły krytyczne  na temat kwestii społecznych, dramaty i opowiadania.
Salomon Rabinowicz (1859-1916) to prozaik i dramaturg, tworzący pod pseudonimem Szolem Alejchem. Jego opowiadania o Tewje Mleczarzu stały się podstawą dwudziestowiecznej sztuki i filmu „Skrzypek na dachu”.
W spisach powszechnych, przeprowadzonych w latach 1897 i 1917, ponad 95 procent rosyjskich Żydów, w większości należących do uboższych warstw, podało jidysz jako język ojczysty, a dla wielu z nich był to język jedyny. W tych czasach ludność żydowska w Rosji coraz częściej padała ofiarą pogromów – przerażających aktów zniszczenia i okrucieństwa, które były inspirowane przez carskie edykty.
W latach 1870 – 1914 blisko dwa miliony europejskich Żydów wyemigrowały do Ameryki. Byli na tyle dalekowzroczni, i na tyle dopisywało im szczęście, że udało im się uciec przed narastającymi falami antysemityzmu w Europie. Wielu do nowego kraju przywiozło niewiele więcej niż język jidysz, a większość, która osiedliła się w Nowym Jorku, uważała wciąż jidysz za swój język ojczysty.
W późniejszym okresie Żydzi, zwani „ludem księgi” stali się „ludem prasy”. Pierwsza gazeta w jidysz pojawiła się w Nowym Jorku w 1870 roku, a „Judisches Tageblatt”, wydawany od 1875 roku to pierwsza gazeta codzienna w jidysz, która ukazywała się przez dłuższy czas. Jego nakład w 1900 roku sięgał 100 tysięcy egzemplarzy, lecz wkrótce zagroził mu inny tytuł, „Forverts”, którego nakład w 1929 roku wynosił 250 tysięcy egzemplarzy. „Forverts” pomagał w amerykanizacji imigrantów, drukując popularną kolumnę z poradami, publikując opisy wielu sytuacji z życia codziennego społeczności oraz literaturę na różnym poziomie artystycznym.
W 1914 roku w Nowym Jorku istniało dziesięć gazet w jidysz, których wspólny nakład wynosił w sumie 750 tysięcy egzemplarzy. Partie i ugrupowania ze wszystkich stron sceny politycznej, jak komuniści, socjaliści,  centrowcy, członkowie związków zawodowych czy też ortodoksyjni żydzi, chciały mieć własne organy prasowe.
Urodzony w Polsce Izaak Basszewis Singer (1901-1991) należał do redakcji „Forverts” od lat 30 do 60 XX wieku. Był także wiodącym przedstawicielem żydowskiej literatury. Swoje opowiadania i powieści publikował najpierw w jidysz, a następnie tłumaczył je na angielski. W 1978 roku Singer otrzymał nagrodę Nobla.
W latach 20 XX wieku jidysz stopniowo stawał się jednym z najpowszechniej mówionych języków w Europie wschodniej. Jego bogata literatura była szeroko wydawana, kwitł teatr i kinematografia. Jidysz otrzymał nawet status jednego z oficjalnych języków w krótkotrwałych republikach sowieckich: białoruskiej i galicyjskiej. W 1925 r. w Wilnie powstał JIWO, instytut naukowy jidysz. Stał się on skarbnicą, w której pieczołowicie przechowywano i publikowano cenne materiały w tym języku.
W roku 1932, kiedy ludność Polski wynosiła niecałe 32 miliony, niemal jeden na dziesięciu mieszkańców kraju był Żydem, a ponad 78% z nich mówiło w jidysz. W 1937 roku w Polsce istniało 150 gazet i czasopism w jidysz, których nakład wynosił razem ponad 500 tysięcy egzemplarzy. 

 

Filtruj     Kolejność     Pokaż # 
Tytuł pozycji
Ośrodek edukacji hebrajskiej w Grodnie
Zjazd ruchu Brit Trumpeldorf w Polsce
Sytuacja w Salonikach
Przekład Biblii autorstwa Martina Bubera
Żydzi i judaizm w USA
Sukot
Purim
Lag ba-Omer
Jom Kipur
Pesach - cz.1
Pesach - cz.2
Simchat Tora
Szawuot
Chanuka
Rosz ha-Szana
 
««  start « poprz. 1 nast.  » koniec »»
Pozycje :: 1 - 15 z 15
Fundacja im. prof. Mojżesza Schorra
ul. Twarda 6; 00-105 Warszawa
tel. 22 620 34 96
Nr konta bankowego: 04124010241111001005772107